12 ਸਤੰਬਰ 1897 ਨੂੰ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ 36ਵੀਂ ਸਿੱਖ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ 21 ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਤੇ ਓਰਕਜ਼ਈ ਕਬਾਇਲੀ ਲੜਾਕਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਸੀ।
ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸੰਚਾਰ ਚੌਕੀ ਸੀ, ਜੋ ਲਾਕੇ ਕੋਟ ਅਤੇ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਨੇਹੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਲੜਾਕਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਹਵਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 21 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿਪਾਹੀ ਸਿਗਨਲਮੈਨ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਬਾਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜੇ। ਜਦੋਂ ਚੌਕੀ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਡਟ ਕੇ ਜੰਗ ਕੀਤੀ।
ਅਖ਼ੀਰਕਾਰ ਸਾਰੇ 21 ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਇੰਡੀਆਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਬਹਾਦਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਹ ਹਿੰਮਤ, ਫਰਜ਼, ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।