23 ਜੁਲਾਈ, 1914 ਦਾ ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੁਖਦਾਈ ਅਧਿਆਇ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ‘ਤੇ ਰੋਕੀ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਉਤਰਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਪਸ ਏਸ਼ੀਆ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ‘ਤੇ ਕੁੱਲ 376 ਯਾਤਰੀ ਸਵਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਲੋਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਨਸਲੀ ਭੇਦਭਾਵ ਵਾਲੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਜਹਾਜ਼ ‘ਤੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ 23 ਜੁਲਾਈ, 1914 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਨੇਵੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ ਕੋਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਸਤੰਬਰ 1914 ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਾਤਾ ਨੇੜੇ ਬੱਜ ਬੱਜ (Budge Budge) ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਝੜਪ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ।
ਅੱਜ ਕੋਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਭੇਦਭਾਵ, ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਅਜੇ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।